mistycyzm definicja

Mistycyzm definicja. To podróż do wewnątrz. Kim jestem? Jaki jest świat, w którym żyję? – przed Tobą i mną stają te same pytania. Oboje szukamy odpowiedzi. Mistyka pokazuje nowy kierunek: nie szukać prawdy w świecie, lecz w sobie samym. Nie szukać rozumem, lecz intuicją. Nie tyle chcieć ją zrozumieć, co doświadczyć.

Jesteśmy w sytuacji bajkowego księcia, który wyrusza w świat w poszukiwaniu klejnotu, znajdującego się na jego czole, a którego nie zauważył. Ten książę zapewne poznał mądre księgi, kultury i języki, objechał pół świata, jednak nie odnalazł tego, czego szukał. Ujrzał jedynie fragmenty wiedzy, ale zabrakło całościowego oglądu. Nauka i technika nie dają odpowiedzi, co smutniejsze kultura, religia i filozofia – także. Ale one wszystkie moga stać się ważną inspiracją pod warunkiem, że zmienimy kierunek poszukiwań: zamiast na zewnątrz, zejdziemy do środka. Wejdź w siebie, we wnętrzu człowieka mieszka cała prawda – mówił św. Augustyn.

Mistycyzm definicja – górska wędrówka

Mamy już kierunek. Dlaczego musimy wyruszyć sami, a nie posłużyć się gotowymi receptami na szczęście? Ci, którzy doświadczyli siebie i świata, mogą jedynie służyć radą, być naszymi przewodnikami. Nic nie zastąpi osobistego doświadczenia. Kiedy zwierzyłem się przyjacielowi, że znalazłem sposób na moje życie, on odpowiedział: cieszę się, ale jest to sposób na twoje życie. To twoje rozwiązanie, odpowiada na twoje pytania i niepokoje i to rozwiązanie jedynie ciebie zadowala. Inny może chcieć szukać głębiej. Kiedy znajdzie odpowiedź, która go zadowala, może inspirować innych. Ale nie da się do końca powiedzieć człowiekowi: żyj tak i tak, a będziesz szczęśliwy. Pojawia się naturalna nieufność. Nie można narzucać, ale inspirować.

mistycyzm
Mistycyzm definicja. To wędrówka w góry i samotność

Mistycyzm definicja Anne Bancroft

Anne Bancroft pisze o mędrcach i mistykach XX wieku. – Mistyk szuka bezpośredniego doświadczenia z tym, co boskie, skupia na tym swoje życie. Dąży do samotności, a swoje objawienie przekazuje w pismach. Mędrzec natomiast to człowiek starający się postrzegać, rozróżniać i rozmyślać o życiu w ogóle. Jest jednak od mistyka bardziej nastawiony na zewnątrz, chętniej zajmuje się nauczaniem, udzielaniem rad, skupia wokół siebie uczniów – twierdzi autorka. Różnica między mędrcem a mistykiem, jest taka jak między medytacją a kontemplacją. W tej pierwszej chodzi bardziej o zrozumienie, w tej drugiej o ponadrozumowe doświadczenie.

Zazwyczaj medytacja poprzedza kontemplację: najpierw myślimy o życiu, by potem przejść do etapu zachwytu życiem. W drugim etapie słowa i myśli przestają mieć znaczenie. My coś po prostu doświadczamy. Pisanie mistyków to próba uchwycenia tego doświadczenia – zazwyczaj czynią to w symbolach i przypowieściach. Jednak dopiero osobiste doświadczenie pozwala zrozumieć ich zawiłe przekazy tak, że stają się proste. Ich mistyczne księgi stają się tak dla nas jasne, że możemy je wyrzucić. Na naszej drodze do wewnątrz spotykamy drogowskaz: iść drogą mędrca czy mistyka oraz pytanie jak daleko chcemy dojść, jaka odpowiedź nas zadowala. Nie każdy może pójść drogą mędrca, nie każdy drogą mistyka, i nie każdy tak samo daleko, bo nie każdy chce tam pójść, tą lub inną drogą.

To droga na górę – tak uważa św. Jan od Krzyża. A góry są wymagające. Rady mędrców i mistyków to jak wskazania górskich przewodników, mapy i kompasy, które warto znać lub zabrać ze sobą, ale wędrówka jest nasza.

Mistycyzm definicja – na szczyty

Szukanie siebie czy Boga? Niezależnie od religii, którą wyznajesz, jeśli którąś wyznajesz jest to w każdym razie szukanie pełnej prawdy o sobie i o tym, co jest. Dlaczego jej szukamy? Bo jej nie znamy. A nie znamy, bo czujemy się niedoskonali, niepewni siebie i świata. Tacy już jesteśmy. Mamy wrażenie, że jest w nas coś naruszone. Tradycja judeochrześcijańska mówi o pragnieniu powrotu do raju, do stanu pełni, doskonałości i całkowitego szczęścia. Chcesz, to podążaj tą drogą, szukaj powrotu do raju.

Anne Bancroft próbuje odnaleźć wspólne cechy mistyków i mędrców, czyli naszych duchowych podróżników, takich jak my, lecz nieco bardziej doświadczonych. – W zasadzie panuje ogólna zgoda, że człowiek musi od nowa spojrzeć na siebie i świat, jeżeli ma doświadczyć rzeczywistości. Różnice między nimi polegają na odmiennych metodach, by pomóc człowiekowi to osiągnąć.

Paradoks – język mistyki

Wszystkie te różnorodne przesłania mędrców i mistyków nakazują nam się obudzić, odkryć kim jesteśmy, spojrzeć na otaczający nas świat, jakbyśmy czynili to po raz pierwszy, i wejść w kontakt z rzeczywistością – pisze w swojej książce Współcześni mistycy i mędrcy (Pusty Obłok, W-wa 1987). Mistycy twierdzą, że człowiek jest omamiony, że jego podstawowe złudzenie nie tkwi w nim samym, lecz w jego obrazie siebie. Trzyma się tego obrazu bardzo konsekwetnie. Lęka się spojrzeć inaczej, obawia się, że straci namiastkę sensu i rozpadnie się lub rozsypie tracąc zdolność radzenia sobie z rzeczywistością.

mistycyzm definicja
Mistycyzm definicja. Autorka stawia podstawowe pytania: kim jest współczesny mędrzec? Kim jest mistyk?

Tymczasem nie. Mistycy dają różne odpowiedzi, ale zgodnie twierdzą, że człowiek raczej odnajduje siebie, a nie gubi, gdy odkryje swoją prawdziwą istotę i rozpozna naturę otaczającego go świata. Znów jesteśmy w górach. Tym razem mamy za ciężki plecak. Za dużo ubrań i żywności. Boimy się o swoje rzeczy. Nie chcemy ich zostawić lub pozbyć się chociaż części. Pozbycie się plecaka w ogóle nie przychodzi nam do głowy. Mistycy przekonują: jeśli chcesz wyruszyć, zostaw siebie i to, co dla ciebie najważniejsze. Dlatego niewielu wybiera tę drogę.

Boją się. Mistyka opiera się na paradoksach, których rozum nie trawi. I tylko głos, który mówi: zostaw to, aby wyruszyć. I ciągłe: boję się. Doświadczysz wszystkiego inaczej i lepiej. Nie, wolę już tę namiastkę. Wewnętrzna tożsamość człowieka jest zakryta przed nim samym. Trzyma się kurczowo czegoś, czego mógłby się puścić. Znów powraca zdanie św. Jana od Krzyża z Drogi na Górę Karmel: żeby posiadać wszystko, musisz zostawić wszystko.

Droga ascezy

Mistyk wiedzie nas droga ogołocenia, ścieżką nicości, która wymaga, by pozostawić wszystko i wyjść na nią nagim. Nie tylko uwolnić się od pragnień posiadania dóbr materialnych, co nawet uwolnić się od dóbr duchowych. – Zdaje sobie sprawę, że z tych dzieł skorzystają tylko nieliczni, bo nie jest to łatwa i przyjemna duchowość, lecz są to istotne wskazania dla tych, którzy chcą dążyć drogą ogołocenia duchowego – pisze św. Jan. Droga nielicznych, ale pociąga. Jeśli chcesz, możesz nią kroczyć.

Tych dróg jest wiele. Jak poradzić sobie z wielością mistycznych tradycji? Znowu chcesz szukać poza sobą?! To tylko źródła duchowej inspiracji. Mistycyzm opiera się na przekonaniu, że prawdy można doświadczyć bezpośrednio w sobie samym drogą wewnętrzną. Szukaj w sobie, czytaj, rozważaj, ale nade wszystko szukaj w sobie i próbuj. Możesz korzystać z tych różnych metod, ale nie zmieniaj kierunku. Trzeba zechcieć być z samym sobą w samotności, na medytacji czy kontemplacji, mieć zaufanie do swojego rozumu, a co trudniejsze pozwolić wyłączyć się rozumowi, by chwytać prawdę: intuicją a może nawet w stanach zachwytu i ekstazy.

Metody i duchowi przewodnicy są twoimi doradcami i towarzyszami podróży. Inna sprawa, że możesz nie czuć się gotowym na podróż albo wręcz nie chcieć dojść tak wysoko. Nie dowierzaj jednak skrótom. Kolejka linowa to nie sposób na zdobycie szczytu. Nie uprawiaj mistyki przez zażywanie narkotyków – jak to było modne w latach 60-tych minionego wieku.

Mistycyzm definicja – coraz więcej osób wybiera góry

Mistyka nie jest tylko modą powierzchowną. – Wydaje się, że nasze czasy są niekiedy podobne do epoki rozkwitu hiszpańskiej mistyki z początków doby baroku. Zarówno tamten, jak i dzisiejszy okres poprzedzała dramatyczna ekspansja ludzkiej siły, rozwój nauki, rozszerzenie horyzontów poznawczych, przekraczanie granic. Wtedy był to czas odkryć i zdobywania nowych kontynentów, dzisiaj eksploracja przestrzeni kosmicznej i łączenie z sobą wszystkich kultur i cywilizacji istniejących na tej planecie; w obu tych przypadkach zmienił się radykalnie paradygmat pojmowania świata – pisze Tomáš Halík, czeski filozof i badacz mistycyzmu.

mistycyzm definicja
Mistycyzm definicja. Wieże kościołów są skierowane ku górze, wyznaczają kierunek

Otwartość w kierunku na zewnątrz pociąga za soba wyrównujący ruch do środka, do centrum, otwartości na wnętrze. – Drugą możliwą analogią istniejącą między dobą, w której żyli hiszpańscy mistycy, a teraźniejszością jest wstrząs, jaki przeżyły instytucje, które z samej swojej istoty pośredniczą w życiu religijnym. W XVI stuleciu została zakwestionowana przez Reformację i wielką zachodnią schizmę tradycyjnie instytucjonalna postać wiary. Doprowadziło to do walk religijnych.

Dzisiaj wielkie Kościoły znalazły się w niespotykanym dotąd kryzysie, stając twarzą w twarz z dwiema rzeczywistościami: sekularyzacją społeczeństwa i nowymi prądami duchowości. Jest rzeczą zrozumiałą, że właśnie w chwilach kryzysu instytucjonalnej religijności duchowe poszukiwania w sposób bardziej intensywny zwracają się w kierunku bezpośredniego religijnego doświadczenia. Zawsze pozostaje jednak otwartym pytanie, na ile Kościoły, wychodząc z podejrzeniami wobec mistyków, zamkną się przed ich doświadczeniem – dodaje.

Wiek religii, XXI w.

Znamy już to, nieco nadużywane, zdanie Andre Malráux, że wiek XXI będzie wiekiem religii albo go wcale nie będzie. Tymczasem ów wiek nastąpił. A my pytamy się: w jaki sposób będzie on religijny? W moim odczuciu to wiek powrotu człowieka do człowieka, odwrócenie kierunków poznawczych i skupienie się na sobie. Nauka, technika i kultura, czyli ludzkie przekształcanie świata, dokonuje się z niebywałą intensywnością. Tymczasem sam człowiek wie o swojej duchowości niewiele więcej niż wiedzieli o niej twórcy wielkich religii przed wiekami. Czy filozofia, psychologia i socjologia są w stanie wyjaśnić nas do końca? Jeśli tak, to dlaczego wątpimy.

Rozum nie daje pewności. – Są prawdy, które nigdy nie mogą stać się przedmiotem wiedzy – twierdzi Hugon od św. Wiktora. Wiara jest potrzebna tam, gdzie wiedza jest niemożliwa. Poznajemy przez rozum i stany mistyczne, przez naturę i łaskę, przez świat zewnętrzny i wewnętrzny – uważa ten średniowieczny mistyk. Tak wielu zatrzymuje się w podgórskich hotelach i jadłodalniach. Z tęsknotą spoglądają na szczyty, lecz obawiają się na nie wspinać. Ale głęboko tego pragną.

Religijność naszego wieku objawi się rozwojem mistyki, w osobistych doświadczeniach mieszczących się lub nie w łonie dotychczasowych religii. Duchowość wejdzie na drogę postępu i będzie tak samo ważna jak gospodarka i technika. A może nawet bardziej, a może nawet przede wszystkim. Do tej pory było to może ciekawskie zainteresowanie mistyką. Do tej pory przeglądaliśmy przewodniki, atlasy i foldery. Coraz więcej z nas decyduje się wyruszyć naprawdę.

A góry czekają.

Twoi przewodnicy podróży

Klasyczni mistycy chrześcijańscy:

mistycyzm definicja
Mistycyzm definicja. Św. Augustyn z Hippony (354-430)

św. Augustyn
św. Bernard z Clairvaux – szkoła cysterska
Ryszard od św. Wiktora
św. Bonawentura – szkoła franciszkańska
Mistrz Eckhart – szkoła nadreńska
św. Jan od Krzyża, św. Teresa z Avilla – szkoła karmelitańska

Inne możliwości:

Mistycyzm muzumański – sufizm
Mistycyzm żydowski – chasydzi i kabała

Trzy tradycje mistycyzmu Indii:
Monistyczny – Śankara
Teistyczny – Bhagawadgita
Buddyjski – mistycyzm pustki

Niektórzy mistycy XX wieku

o. Thomas Merton
Georgij Gurdżijew
Douglas Harding
Maharishi Mahesh Yogi
Don Juan Matus
św. o. Pio z Pietrelciny
św. Matka Teresa z Kalkuty

i wielu, wielu innych.
Pamiętaj, że wędrówka jest Twoja.

Ilustracje:
Hernán Piñera, Yoga, Flickr CC BY-SA 2.0
barnyz, mountain, Flickr CC BY-NC-ND 2.0
market.shoplo.com/wspolczesni-mistycy-i-medrcy-bancroft-anne, Dozwolony użytek dydaktyczny (c) 2018
barnyz, church, Flickr CC BY-NC-ND 2.0
kosciol.wiara.pl, Dozwolony użytek dydaktyczny (c) 2018

Autor

Piotr Drzewiecki

Dziennikarz, medioznawca, prof. UKSW