Edukacja medialna definicja

edukacja medialna definicja
Każdy z nas jest użytkownikiem mediów. Zastanówmy się, jak z nich korzystamy, jaki mają wpływ na nasze życie?

Co to jest edukacja medialna?

Edukacja medialna definicja. To kształcenie umiejętności korzystania z mediów. Sprawa dotyczy nas wszystkich, bo każdy z nas korzysta z mediów. Czasem mówimy szeroko o edukacji medialnej, gdzie mamy na myśli edukację przez media – tworzenie medialnych przekazów edukacyjnych. Innym razem o mediach w edukacji, o nowoczesnych pomocach dydaktycznych. Edukacja medialna to badanie i praktyka naszego korzystania z mediów, ich wpływu na nasze życie osobiste, zawodowe i społeczne, zastanawianie się, jakie są nasze możliwości i kompetencje w tym zakresie oraz jak możemy je poprawiać.

Edukacja medialna w szkole

Główny nurt zainteresowań edukacji medialnej w Polsce wyznaczały dotąd potrzeby szkolne. Było to również poszukiwanie nowych metod i technologii kształcenia z wykorzystaniem mediów czy też zagadnienie wpływu mediów na procesy dydaktyczne i wychowawcze. Uzupełnieniem tego szkolnego nurtu są próby wprowadzenia edukacji medialnej jako odrębnego przedmiotu do podstaw programowych. A jeśli już się nie udaje, to przynajmniej poszukujemy możliwości w ramach istniejących przedmiotów w kształceniu formalnym.

Edukacja medialna jako ruch społeczny

Rozwój problematyki edukacji medialnej w stronę zagadnień związanych z kompetencjami medialnymi i informacyjnymi społeczeństwa przyniósł nowe możliwości badania i popularyzowania edukacji medialnej. Stanowi ona szerszy zakres działań niż tylko te, wyznaczane przez pedagogikę i problematykę szkolną. Współczesna edukacja medialna to domena organizacji pozarządowych, instytucji kultury i nadawców medialnych. Tym samym edukacja medialna stała się przedmiotem badań innych dyscyplin z obszaru nauk humanistycznych i społecznych, a przede wszystkim wprowadzonych w 2011 r. nauk o mediach.

Możemy traktować ją również jako przedmiot badań teologii środków społecznego przekazu. Podejmujemy m.in. analizy działalności parafii, szkolnictwa katolickiego, ośrodków duszpasterskich w zakresie edukacji medialnej.

Media literacy, czyli kompetencja medialna

Kluczem do zrozumienia współczesnej edukacji medialnej, niezależnie na gruncie której z nauk podejmujemy się prac badawczych w tym zakresie, jest pojęcie kompetencji medialnej (media literacy). Coraz częściej mowa o konwergencji tych kompetencji. To znaczy o przenikaniu się umiejętności informacyjnych, cyfrowych, krytycyzmu odbiorczego, kreacji medialnej, sprawności w poruszaniu się po tekstach kultury audiowizualnej.

Pojęcie kompetencji jest kategorią szerszą niż czysto techniczne korzystanie z mediów. To kształcenie wiedzy, postaw i umiejętności w komunikacji społecznej i tworzeniu przekazów kulturowych. Zatem są to szerokie zdolności, umożliwiające uczestnictwo w życiu społecznym i kulturze. Często warunkują one rozwój osobisty i wspólnotowy, także w aspektach ekonomicznych.

edukacja medialna definicja
Edukacja medialna to kształcenie umiejętności korzystania z mediów. A z mediów korzystamy wszyscy. Dlatego często mówimy, że to powszechne zadanie, dla różnych instytucji społecznych

Katalogi kompetencji medialnych

W definiowaniu kompetencji medialnych ujawnia się pewna trudność. Intuicyjnie łatwo wyobrazić sobie ideał odbiorcy – użytkownika mediów jako „piśmiennego medialnie” (media literate). W pracy naukowej czy praktyce społecznej nie potrafimy jak dotąd definiować kompetencji medialnej inaczej jak poprzez opisowe katalogi obszarów i celów kształcenia lub samokształcenia w tym zakresie.

Trzeba też mieć na względzie zjawisko relacyjności tych kompetencji. Konkretna grupa odbiorcza, a niekiedy nawet konkretny odbiorca, potrzebuje innego ich zestawu niż druga grupa. To utrudnia uwspólnienie działań, ale jednocześnie ten relacyjny model kompetencji, umożliwia dopasowanie kształcenia do potrzeb konkretnych osób.

Edukacja medialna – przyszłość społeczeństwa i kultury

Próby określenia definicji kompetencji medialnych wymagają uwspólnienia wielu stanowisk teoretycznych, doświadczeń praktycznych. Zazwyczaj są podejmowane w gronie eksperckim – w Polsce m.in. pracujących w zespołach Fundacji Nowoczesna Polska w l. 2012-2014 oraz w ramach Centrum Projektów Polska Cyfrowa w l. 2015-2016 – a często ich wynikiem i tak są wieloaspektowe ujęcia. Podczas jednego ze spotkań ekspertów w ramach Programu Informacja dla Wszystkich (IFAP) UNESCO w Moskwie w 2012 r. wypracowano jak dotąd jedną z najbardziej spójnych definicji kompetencji medialnych (i informacyjnych).

Analizując początek tej definicji możemy dostrzec zarówno wspomnianą trudność jak i bogactwo działań. „Kompetencja medialna i informacyjna (media and information literacy, MIL) jest warunkiem wstępnym zrównoważonego rozwoju otwartych, pluralistycznych, integracyjnych i partycypacyjnych społeczeństw wiedzy, a także instytucji obywatelskich, organizacji, społeczności i jednostek, które składają się na te społeczeństwa.

MIL definiuje się jako połączenie wiedzy, postaw, umiejętności i praktyk wymaganych do uzyskania dostępu, analizy, oceny, wykorzystania, produkcji i przekazywania informacji i wiedzy w kreatywny, prawny i etyczny sposób, z poszanowaniem praw człowieka”.

Edukacja medialna – biblioteki, domy kultury, organizacje pozarządowe…

W Deklaracji Moskiewskiej z 2012 r. podkreślono potrzebę współpracy instytucji społecznych (cross-sectoral) i działania na rzecz poprawy kompetencji medialnych wszystkich grup wiekowych w ramach edukacji przez całe życie (lifelong learning). Nie jest to zatem już jedynie zadanie szkoły, ale także mediów, bibliotek, rządów, organizacji pozarządowych i międzyrządowych, uczelni wyższych, biznesu, archiwów, muzeów i innych podmiotów.

To duże otwarcie tej problematyki na rzeczywistość społeczną. Zachęca do badań humanistyczno-społecznych. Stawia jednak pytania o przedmiot tych badań, zakres, aspekt. Skłania również do wypracowania nowej filozofii edukacji medialnej znacznie wykraczającej poza problematykę technologii kształcenia, edukacji formalnej w szkole, ale z drugiej strony obejmującej technologię i szkołę.

Definicji, która z jednej strony obejmuje szeroki nurt społecznej edukacji medialnej, z drugiej zawęża zakres i aspekt do nauk o mediach.

Edukacja medialna w naukach o mediach

Edukację medialną będziemy definiować jako proces nabywania (akwizycji) kompetencji medialnych przez różne grupy audytoryjne, społeczne i wiekowe. Takie ujęcie w odróżnieniu od koncentracji na edukacji przez media – tworzenia przekazów edukacyjnych, dydaktyce medialnej – rozpatrywaniu mediów jako pomocy edukacyjnych, skłania nas do pytań o rozpatrywanie jej jako samokształceniowego lub kształceniowego działania.

Jego celem są w zróżnicowany sposób zdefiniowane kompetencje wyrażonego za pomocą wskaźników wiedzy, umiejętności, postaw społecznych w korzystaniu z mediów, uwzględniających potrzebę ich zróżnicowanego definiowania, ze względu na typ kompetencji np. krytyczne, kreatywne, adresata – grupę odbiorczą, jej poziom wiekowy, uwarunkowania społeczne.

edukacja medialna definicja
Interesuje nas jak różne grupy odbiorców korzystają z mediów i jak im pomóc w tym zadaniu

Edukacja medialna – badania naukowe

Powyższa definicję wypracowaliśmy w ramach prac badawczych Katedry Edukacji Medialnej i Języka Mediów Instytutu Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz seminarium dyplomowego z edukacji medialnej i analizy wpływu mediów w l. 2016-2017. W opisie profilu wspomnianego seminarium zawarto inną wersję tego ujęcia oraz podejście praktyczne do badań w tym zakresie: „przez badania współczesnych problemów edukacji medialnej rozumiemy analizy grup odbiorczych i ich sposobów korzystania z mediów oraz proces nabywania kompetencji medialnych przez społeczeństwo, co mieści się w obszarze tzw. badań audytoriów w medioznawstwie.

Ważną kategorię stanowią również badania kompetencji pracowników zawodów okołomedialnych, określone jako profesjonalizacja medialna. Student wybiera określoną grupę audytoryjną – odbiorców lub profesjonalistów medialnych – i stawia pytania o kompetencje oraz sposób ich nabywania przez tą grupę”.

edukacja medialna
Podręcznik medioznawstwa Lisy Taylor i Andrew Willisa z 1999 roku. Przetłumaczony również na język polski. Ciągle wiele w nim inspiracji do badań, także w edukacji medialnej

Co umożliwia powyżej zaprezentowane ujęcie? Po pierwsze lokuje ono edukację medialną jako przedmiot zainteresowań nauk o mediach, w ramach badań audytorium. Istotną inspiracją był tutaj dokonany przez Lisę Taylor i Andrew Willisa podział podręcznika do „Medioznawstwa” na trzy istotne działy: teksty – analizę treści, genologię, semiotykę; instytucje – misja, etyka, rynek nadawców publicznych i prywatnych oraz odbiorców (audiences) – badania odbioru, definiowanie grupy odbiorczej, kulturowy kontekst konsumpcji mediów.

Audytoria i analizy wpływu mediów

Jeśli mowa o edukacji medialnej, najbardziej zasadnym wydaje się najpierw zapytać: jakiego audytorium? Nie tyle koncentrować się na instrumentach dydaktycznych (tekstach) czy badaniu podmiotów odpowiedzialnych za edukację (instytucje), ale na celu tych badań, na kompetencji odbiorców, niezależnie od tego, w jakiej instytucji funkcjonują i jakim programom dydaktycznym są poddawani.

Ujęcie audytoryjne umożliwia również wyodrębnienie wąskich grup społecznych i wiekowych oraz stawianie pytań o specyfikę użycia mediów przez te grupy np. seniorzy w uniwersytetach trzeciego wieku, dzieci kształcone w edukacji domowej (home schooling), ale też grupy profesjonalne tj. specjaliści ds. marketingu zdrowia, wizażyści korzystający z social mediów.

Akwizycja kompetencji, czyli jak uczymy się mediów?

Po drugie zauważyliśmy, że takie audytoryjne definiowanie edukacji medialnej umożliwia użycie pojęcia akwizycji kompetencji. Część kompetencji odbiorcy pozyskują samorzutnie, w nieformalnych procesach samokształcenia, głównie za sprawą nowych mediów. Edukacja nieformalna czy też preedukacja dokonuje się samorzutnie, przypadkowo, w niezorganizowany sposób, ale często prowadzi do celów zakładanych w formalnym kształceniu. Stąd interesuje nas proces akwizycji i zakres zdobytych kompetencji medialnych, a nie tylko formalny aspekt tego procesu np. szkolny czy instytucjonalny.

Celem badań jest również wyodrębnienie specyficznego zakresu kompetencji medialnych, dedykowanego im katalogu tych umiejętności, wiedzy i postaw, które są im niezbędne i które – zgodnie z modelem relacyjnym – definiują ich jako grupę audytoryjną.

Zrozumieć media

W projektowaniu nowej definicji (i filozofii) badań edukacyjno-medialnych ujawnił się istotny aspekt metodologiczny: jak badać te audytoria? Poszukiwaliśmy zarówno praktycznego pomysłu na specyfikę badawczą, ale przede wszystkim zastanawiano się, jaką metodologię dopasować do badania wąskich grup audytoryjnych i zróżnicowanych kompetencji medialnych, które nabywają. Mieliśmy również na względzie wypracowane wcześniej tradycje teologii środków społecznego przekazu, która łącznie z tradycją filozofii mediów m.in. Marshalla McLuhana i Neila Postmana, były wcześniej przedmiotem prac teoretycznych w naszym Instytucie.

Odpowiedzią na ten problem okazały się metody badań jakościowych, które łączą nauki społeczne z wyjątkową filozofią rzeczywistości społecznej, zorientowanej na rozumienie motywacji, deontologii i praktyki zróżnicowanych grup społecznych.

Mierzyć kompetencje medialne

Nie rezygnujemy jednak z badań ilościowych. Dzięki nim możemy mierzyć poziom kompetencji danych grup audytoryjnych, wykazywać wpływ danego medium na rozwój intelektualny czy emocjonalny. I choć jestem przekonanym jakościowcem, to każde inne metody są jak najbardziej potrzebne. Cel wspólny. Świadomy, krytyczny, selektywny i kreatywny użytkownik mediów.

Piotr Drzewiecki, CC BY-SA 3.0, 2018

Ilustracje:
gdsteam, Carers Allowance user4, Flickr CC BY 2.0
D.Reichardt, watch TV, Flickr CC BY-NC-ND 2.0
Blondinrikard Fröberg, Audience, Flickr CC BY 2.0

Edukacja medialna, pedagogika, edukacja medialna definicja, edukacja medialna program, edukacja medialna pedagogika, edukacja medialna scenariusze zajęć, edukacja medialna w przedszkolu, Piotr Drzewiecki